Bartholin kisti: belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Bartholin kisti, vajina girişinin iki yanındaki küçük bezlerden birinin kanalı tıkandığında içeride sıvı birikmesiyle oluşan şişliktir. Küçük ve ağrısız kistler çoğu zaman tedavi gerektirmez; ağrılı, büyüyen veya iltihaplanan kistlerde ise boşaltma ve kanalı açık tutan yöntemler gündeme gelir.

Bu yazıda kist ile apseyi nasıl ayırdığımızı, hangi yöntemin kime uygun olduğunu ve işlemden sonra sizi nelerin beklediğini anlatıyorum. Tedavi yöntemlerini de kanıta dayalı bir tabloyla karşılaştırıyorum.

Bartholin bezi nerededir ve ne işe yarar?

Bartholin bezleri, iç dudakların (labia minora) alt kısmında, vajina girişinin sağında ve solunda yer alan iki küçük bezdir. Normalde bezelye büyüklüğündedir ve elle hissedilmez. Ürettikleri sıvı, ince bir kanal aracılığıyla vajina girişine akar.

• Görevi: Vajina girişini nemli tutmaya ve cinsel ilişki sırasında kayganlığa katkıda bulunmak.
• Önemli bir ayrıntı: Bölgede başka bezler de bulunduğu için bir Bartholin bezinin çıkarılması kayganlığı belirgin biçimde etkilemez.

Bezin kendisi değil, sıvıyı taşıyan dar kanal sorun kaynağıdır. Kanal tıkandığında sıvı dışarı akamaz ve birikmeye başlar.

Bartholin kisti nasıl oluşur, kimlerde görülür?

Kanalın ağzı kapandığında bezin ürettiği sıvı içeride toplanır ve yuvarlak, yumuşak bir şişlik oluşur. Biriken sıvıya mikrop bulaşırsa içi irinle dolar; buna Bartholin apsesi denir. Apse her zaman önceden fark edilmiş bir kistten gelişmez.

Kadınların yaklaşık yüzde ikisi yaşamları boyunca bir Bartholin kisti ya da apsesiyle karşılaşır. En sık doğurganlık çağında görülür. Bez yaşla birlikte küçüldüğü için ileri yaşta yeni ortaya çıkan büyüme ayrıca dikkat ister.

• Kanal tıkanmasının çoğu zaman belirgin bir nedeni bulunmaz.
• Apseye farklı bakteriler yol açabilir; bazen cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar da eşlik eder.
• Kist, kişisel hijyen eksikliğinin bir işareti değildir.

Küçük bir kist kendiliğinden küçülebilir ya da yıllarca aynı kalabilir. Apse ise bazen kendiliğinden patlayarak boşalır; ancak kanal açık kalmadığında aynı yerde yeniden dolma olasılığı vardır.

Belirtiler: ağrısız şişlikten ağrılı apseye

Belirtiler, kistin boyutuna ve iltihap olup olmadığına göre değişir. Küçük bir kist hiçbir yakınma yapmadan, banyoda ya da rutin muayenede tesadüfen fark edilebilir.

• Kistte: Vajina girişinin bir yanında ağrısız, yumuşak, yuvarlak şişlik; büyüdükçe yürürken, otururken veya ilişki sırasında baskı hissi.
• Apsede: Birkaç gün içinde büyüyen, belirgin ağrılı, sıcak ve kızarık şişlik; oturmakta ve yürümekte zorlanma.
• Eşlik edebilenler: Ateş, halsizlik, şişliğin çevresine yayılan kızarıklık.

Akıntı, kaşıntı veya kötü koku gibi yakınmalar da varsa tabloya bir vajinal enfeksiyon eşlik ediyor olabilir. Bu belirtileri vajinal enfeksiyonlar sayfasında ayrıntılı anlattım.

Kist mi apse mi? Farkı nasıl anlaşılır

Kesin ayrım muayeneyle yapılır. Yine de iki durum arasındaki temel farklar aşağıdaki tabloda görülebilir.

Ağrısız bir kistin zamanla iltihaplanıp apseye dönüşebileceğini de unutmamak gerekir. Şişliğin karakteri değişirse yeniden değerlendirme gerekir.

Tanı nasıl konur, biyopsi hangi durumda gerekir?

Tanı çoğu zaman jinekolojik muayeneyle konur. Muayenede şişliğin yerini, boyutunu, kıvamını ve çevresindeki dokuyu değerlendiriyorum. Bazı hastalar ilk görüşmede çekinebiliyor; bunu çok doğal karşılıyorum. Hasta ne kadar iyi bilgi sahibi olursa kararını da o kadar bilinçli verebilir.

• Kültür ve testler: Apse boşaltılırken alınan örnek veya cinsel yolla bulaşan enfeksiyon testleri, özellikle risk varsa tedaviyi yönlendirir.
• Biyopsi: Sert, düzensiz, çevreye yapışık bir kitlede ya da tedaviye rağmen düzelmeyen şişlikte doku örneği alınır.

40 yaş üstünde neden biyopsi öneriliyor?

Bartholin bezi yaşla birlikte küçülür. Bu nedenle 40 yaşından sonra, özellikle menopoz sonrasında yeni beliren bir şişlik, sıradan bir kist gibi kabul edilmeden önce incelenmelidir. Kılavuz niteliğindeki derlemeler bu yaş grubunda, kötü huylu bir oluşumu dışlamak için biyopsi ya da bezin çıkarılarak incelenmesini önerir.

Bu öneri sizi korkutmamalı. Bartholin bezi kanseri, menopoz sonrası kadınlar dâhil, son derece nadir görülür. Biyopsinin amacı, nadir de olsa atlanmaması gereken bir durumu güvenle dışlamaktır.

Tedavi seçenekleri: izlem, drenaj, Word kateteri ve marsupializasyon

Bartholin kisti tedavisinde amaç yalnızca sıvıyı boşaltmak değil, kanalın yeniden tıkanmasını önlemektir. Yöntemler kısaca şöyledir:

• İzlem ve ılık oturma banyosu: Ağrısız ve küçük kistlerde ilk yaklaşımdır; ılık oturma banyosu hafif yakınmaları rahatlatabilir.
• İğneyle boşaltma ve basit kesip boşaltma: En basit girişimlerdir. Ancak kanal açık kalmadığı için tekrar oranları görece yüksektir; bu nedenle tek başına önerilmez.
• Word kateteri: Lokal anesteziyle küçük bir kesi yapılır, sıvı boşaltılır ve ucunda küçük bir balon bulunan ince bir kateter yerleştirilir. Kateter, yeni bir kanal oluşana kadar yaklaşık dört ila altı hafta ya da kendiliğinden düşene kadar yerinde kalır.
• Marsupializasyon: Kist duvarı açılır ve kenarları çevre dokuya dikilerek kalıcı bir açıklık oluşturulur. Böylece sıvı birikmeden dışarı akabilir.
• Bezin çıkarılması: Daha kapsamlı bir ameliyattır. Sık tekrarlayan ve diğer yöntemlerle düzelmeyen durumlarda ya da şüpheli bir kitlede düşünülür.

Antibiyotik her kistte ya da her apsede gerekmez. Yayılan cilt enfeksiyonu, idrar yolu enfeksiyonu veya cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon varsa tedaviye eklenir. Hangi ilacın gerektiğine muayene ve test sonuçlarına göre karar verilir.

Hangi yöntem kime uygun? Karşılaştırmalı karar rehberi

Randomize çalışmaları bir araya getiren sistematik derlemeler, tek bir yöntemin diğerlerinden açıkça üstün olduğunu göstermemiştir. Bu nedenle seçim; kistin durumuna, yaşınıza, tekrar öykünüze ve yaşam koşullarınıza göre yapılır.

Word kateteri ile marsupializasyonu karşılaştıran çok merkezli randomize çalışmada bir yıl içindeki tekrar oranları benzer bulunmuştur. Kateter grubunda işlem daha kısa sürede yapılmış, ilk 24 saatte ağrı kesici kullanan kadın sayısı daha az olmuştur.

Karar yolu

1. Küçük, ağrısız kist ve 40 yaş altı: İzlem yeterlidir. Büyürse, ağrı yaparsa ya da karakteri değişirse yeniden değerlendirme yapılır.
2. Yakınma yapan büyük kist veya ilk kez gelişen apse: Boşaltma gerekir. Kanalı açık tutan Word kateteri ya da marsupializasyon tercih edilir.
3. Ateş ve yayılan kızarıklık: Boşaltmaya ek olarak antibiyotik tedavisi gündeme gelir; bekletilmez.
4. Aynı tarafta tekrarlayan kist: Marsupializasyon veya kateter yeniden değerlendirilir; sık tekrarda bezin çıkarılması konuşulur.
5. 40 yaş üstü ya da menopoz sonrası yeni şişlik: Biyopsi veya bezin çıkarılarak incelenmesi planlanır.

Cerrahi bir işlem aceleyle verilmesi gereken bir karar değil. Bazen ameliyat doğru seçenektir, bazen değildir. Önemli olan işlemin kişiye uygun olmasıdır; bu karar ancak muayeneden sonra verilebilir.

İşlem sonrası iyileşme ve tekrarlama riski

Sistematik bir derlemeye göre yöntemlerin çoğunda iyileşme iki hafta ya da daha kısa sürede tamamlanır. İlk günlerde hafif ağrı, sızıntı ve az miktarda kanama beklenebilir. Marsupializasyondan sonra ilk günden başlayarak her gün ılık oturma banyosu önerilir.

• Günlük yaşam: İşe dönüş, ağrının durumuna ve işin niteliğine göre değişir. Masa başı işe, ağır fiziksel işten daha erken dönülebilir.
• Cinsel ilişki: Yara iyileşene ve kateter çıkana kadar ertelenir. Başlama zamanı kontrol muayenesinde yaraya bakılarak belirlenir.
• Havuz, deniz ve küvet: Yara açıkken ve kateter yerindeyken genellikle ertelenir.
• Tekrar: Hiçbir yöntem tekrarı tamamen ortadan kaldırmaz. Aynı bölgede yeniden şişlik fark ederseniz kontrole gelmeniz yeterlidir.

Seyahatle geliyorsanız: bakım ve kontrol planı

Antalya’ya başka bir şehirden ya da yurt dışından geliyorsanız planı işlemden önce konuşmak gerekir. Word kateteri haftalarca yerinde kalabileceği için çıkarılmasının ve kontrolün nerede yapılacağı baştan netleşmelidir.

• Dönüş yolculuğunu, ağrının azaldığı ve oturmanın rahatladığı günlere planlamak işinizi kolaylaştırır.
• Kateter kendiliğinden düşerse panik yapmanıza gerek yoktur; durumu hekiminize bildirmeniz yeterlidir.
• Tatil planında havuz ve deniz varsa, bu planı yaranın iyileşme süresine göre ayarlamak gerekir.
• Ateş, artan ağrı veya kötü kokulu akıntı olursa bulunduğunuz yerde bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurmalısınız.

Evde patlatmak neden önerilmez, ne zaman acil başvurmalısınız?

Kisti evde sıkmak, iğneyle delmek veya patlatmaya çalışmak sorunu çözmez. Kanal açık kalmadığı için kist çoğu zaman yeniden dolar. Üstelik mikroplar daha derin dokulara taşınabilir, kanama ve iz gelişebilir. Kendiliğinden patlayan bir apse rahatlama sağlasa da kanal tıkalı kaldığı sürece tekrar riski sürer.

Evde yapabileceğiniz şey, bölgeyi temiz ve kuru tutmak ve ılık oturma banyosuyla rahatlamaktır. Şişliğin ne olduğunu ve tedavi gerekip gerekmediğini anlamanın yolu ise muayenedir.

Vajina girişinde fark ettiğiniz her şişlik Bartholin kisti olmayabilir. Diğer jinekolojik sorunlar için kadın hastalıkları sayfasına göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Özet

Bartholin kisti, bez kanalının tıkanmasıyla oluşan ve çoğu zaman zararsız bir şişliktir. Ağrısız küçük kistler izlenebilir; apse ve yakınma yapan kistlerde kanalı açık tutan yöntemler tercih edilir. 40 yaşından sonra yeni çıkan şişlikte biyopsi önerilir.

Antalya Muratpaşa’daki muayenehanemde bu tür şişlikleri muayeneyle değerlendiriyorum; Antalya jinekolog sayfasından muayenehane hakkında bilgi alabilirsiniz. Şikâyetiniz varsa randevu alarak muayene olabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Omole F, Kelsey RC, Phillips K, Cunningham K. Bartholin Duct Cyst and Gland Abscess: Office Management. American Family Physician. 2019. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
2. Wechter ME, Wu JM, Marzano D, Haefner H. Management of Bartholin duct cysts and abscesses: a systematic review. Obstetrical & Gynecological Survey. 2009. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
3. Kroese JA, van der Velde M, Morssink LP, et al. Word catheter and marsupialisation in women with a cyst or abscess of the Bartholin gland (WoMan-trial): a randomised clinical trial. BJOG. 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Illingworth B, Stocking K, Showell M, Kirk E, Duffy J. Evaluation of treatments for Bartholin’s cyst or abscess: a systematic review. BJOG. 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
5. Visco AG, Del Priore G. Postmenopausal bartholin gland enlargement: a hospital-based cancer risk assessment. Obstetrics & Gynecology. 1996. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov